Wydanie internetowe 2026

W 25. rocznicę upamiętnienia

PANTEON CHŁOPÓW POLSKICH W KAŁKOWIE-GODOWIE

Sanktuarium w Kałkowie-Godowie na ziemi świętokrzyskiej powstało jako odpowiedź na ogłoszenie stanu wojennego w Polsce 13 grudnia 1981 roku. Wszystko nabrało tempa, gdy w 1982 r. grupa kałkowskich pielgrzymów udała się do sanktuarium w Licheniu. Tam zapadła decyzja, że równo za rok nastąpi ingres obrazu licheńskiej Madonny do Kałkowa. Tak, jak postanowiono, ingres obrazu odbył się 22 maja 1983 r. Coraz więcej wiernych dowiadywało się o nowym sanktuarium, a przybycie licheńskiego obrazu dało początek ruchowi pątniczemu do Kałkowa. Miejsce to nazywane jest również Golgotą Wschodu, bo znajduje się tam budynek przypominający Bazylikę Grobu Pańskiego w Jerozolimie. Oprócz Golgoty jest też sporo innych miejsc, jak na przykład: Kościół Sanktuaryjny, Droga Krzyżowa, Grota Lourdzka, Panorama Świętokrzyska, pomniki i figury świętych, pomnik rządowego samolotu Tupolew, a nawet mini ZOO.

Idea Wincentego Stawarza i ks. Czesława Wali

W Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej Królowej Polski w Kałkowie powstało jedno z najważniejszych miejsc pamięci związanych z historią ruchu ludowego – Panteon Chłopów Polskich. Jest on częścią monumentalnego pomnika – miejsca pamięci o cierpieniach i historii narodu polskiego „Golgoty Narodu Polskiego” i stanowi symboliczny hołd dla działaczy polskiej wsi, którzy odegrali ważną rolę w historii kraju.

Święto Czynu Chłopskiego zostało ustanowione w 1936 roku przez Naczelny Komitet Wykonawczy Stronnictwa Ludowego, dla upamiętnienia wkładu polskich chłopów i ich przywódcy – premiera Wincentego Witosa w zwycięstwo, w Bitwie Warszawskiej 1920 roku. Obchody centralne tego święta odbywały się w Radzyminie, ale tam zostały zdominowane przez obchody Święta Wojska Polskiego. Dlatego PSL postanowił poszukać innego, stałego miejsca. Wybór padł na Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej Pani Ziemi Świętokrzyskiej w Kałkowie-Godowie, gdzie zaczęto tworzyć Panteon Chłopów Polskich.

Powstanie Panteonu było możliwe dzięki współpracy środowiska ludowego oraz duchowieństwa. Szczególną rolę odegrali Wincenty Stawarz (1921-1998), wnuk Wincentego Witosa i honorowy prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego, oraz ksiądz kanonik Czesław Wala, twórca sanktuarium w Kałkowie-Godowie.

Powstanie tablicy ku czci chłopów polskich

Pierwszym krokiem do utworzenia Panteonu była tablica pamiątkowa ku czci chłopów polskich. Tablica została wykonana według projektu prof. Wiesława Bielaka (1943-2022) z Krakowa. Zapisano na niej przesłanie trzech wielkich Polaków: św. Jana Pawła II, kard. Stefana Wyszyńskiego, Wincentego Witosa.

Tablica z czarnego granitu została poświęcona 14 września 1997 roku podczas tradycyjnych Dożynek Świętokrzyskich. Aktu odsłonięcia dokonał Wincenty Stawarz, natomiast poświęcenia – ks. Czesław Wala, kustosz sanktuarium. Tablica znajduje się w kaplicy poświęconej chłopom w Panteonie Chłopów Polskich, który z czasem zaczął być rozbudowywany o kolejne tablice upamiętniające wybitne postacie ruchu ludowego.

Wincenty Stawarz po odsłonięciu tablicy W HOŁDZIE CHŁOPOM POLSKIM w Panteonie Chłopów Polskich w kałkowskiej Golgocie Martyrologii Narodu Polskiego (fot. w zbiorach Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach)

Rozwój Panteonu Chłopów Polskich

W następnych latach w Panteonie zaczęto umieszczać kolejne tablice poświęcone wybitnym działaczom ruchu ludowego, politykom i społecznikom wywodzącym się ze środowiska wiejskiego. Do 2004 roku odsłonięto łącznie 15 tablic. Tablice odsłonięte w 1998 roku poświęcono najważniejszym przywódcom ruchu ludowego: Wincentemu Witosowi (1874-1945) – trzykrotnemu premierowi Polski i przywódcy ruchu ludowego, Maciejowi Ratajowi (1884-1940) – marszałkowi Sejmu II RP, Stanisławowi Mikołajczykowi (1905-1966) – przywódcy powojennego PSL. W kolejnych latach upamiętniono w 2000 roku Franciszka Kamińskiego (1902-2000) – komendanta Batalionów Chłopskich, Stanisława Stojałowskiego (1845-1911) – jednego z pionierów ruchu ludowego, Ignacego Solarza (1891-1940) – twórcę uniwersytetów ludowych i wybitnego działacza oświatowego. W roku 2001 odsłonięto tablice poświęcone: Irenie Kosmowskiej (1879-1945), Janowi Piekałkiewiczowi (1892-1943), Stanisławowi Mierzwie (1905-1985). Szczególnie ważną postacią w tym gronie był Stanisław Mierzwa, jeden z najbliższych współpracowników Wincentego Witosa oraz jeden z najwierniejszych kontynuatorów jego idei. Rok później w Panteonie pojawiły się tablice poświęcone: Władysławowi Kojdrowi (1902-1945), Bolesławowi Ściborkowi (1906-1945), Narcyzowi Wiatrowi (1907-1945). W roku 2003 odsłonięto tablice poświęcone: Jadwidze Dziubińskiej (1874-1937), Józefowi Niećce (1891-1955) i Zofii Solarzowej (1902-1988).

Tablice pamiątkowe w Panteonie Chłopów Polskich (fot. Wojciech Mierzwa)

Stanisław Mierzwa wierny współpracownik Witosa

Wśród postaci upamiętnionych w Panteonie szczególne miejsce zajmuje Stanisław Mierzwa, jeden z najbliższych współpracowników Wincentego Witosa. Był on działaczem ruchu ludowego, który przez całe życie pozostawał wierny ideom demokracji i niezależności polskiej wsi. W okresie powojennym, gdy Polskie Stronnictwo Ludowe było prześladowane przez władze komunistyczne, Mierzwa należał do grona działaczy podtrzymujących tradycję ruchu ludowego i pamięć o jego przywódcach. Umieszczenie jego tablicy w Panteonie w 2001 roku było wyrazem uznania dla jego działalności i wkładu w zachowanie dziedzictwa ruchu ludowego.

Znaczenie Panteonu Chłopów Polskich w Kałkowie-Godowie

Miejsce bardzo szybko stało się ważnym ośrodkiem spotkań środowisk ludowych z całej Polski. Od 2000 roku odbywają się tam centralne obchody Święta Czynu Chłopskiego, które łączą uroczystości religijne z patriotycznymi. Uczestniczą w nich działacze ruchu ludowego, rolnicy, mieszkańcy wsi oraz pielgrzymi z różnych regionów kraju. Panteon przypomina o wkładzie polskich chłopów w historię Polski – zarówno w walce o niepodległość, jak i w budowie demokratycznego państwa. W 2010 roku do czołowych postaci ruchu ludowego w Panteonie dołączyli: Karol Lewakowski (1836-1912), Władysław Reymont (1867-1925) i ks. Piotr Wawrzyniak (1849-1910).

Powstanie Panteonu Chłopów Polskich jest przykładem współpracy środowisk społecznych i Kościoła w pielęgnowaniu pamięci historycznej. Dzięki inicjatywie Wincentego Stawarza oraz wsparciu ks. Czesława Wali w Kałkowie-Godowie powstało miejsce, które przypomina o roli polskiej wsi w historii narodu. Dziś Panteon pozostaje symbolem pamięci o działaczach ruchu ludowego oraz o wartościach, które reprezentowali – pracy, solidarności społecznej i przywiązaniu do ojczyzny. Twórca sanktuarium, ks. Czesław Wala, zmarł 31 maja 2020 roku w wieku 84 lat. Został pochowany w krypcie dolnego kościoła sanktuarium, które sam przez dziesięciolecia budował i rozwijał.

Janusz Skicki

Wierzchosławice, 12 III 2026