Wydanie internetowe 2025

 W roku okrągłych rocznic

PODSUMOWANIE DZIAŁALNOŚCI INSTYTUTU PAMIĘCI NARODOWEJ

W ROKU STANISŁAWA MIERZWY

Na rok 2025 przypadły trzy ważne rocznice związane z mecenasem Stanisławem Mierzwą: 120-lecie jego urodzin, 80. rocznica uprowadzenia wraz z piętnastoma innymi przedstawicielami Polskiego Państwa Podziemnego do Moskwy oraz 40-lecie jego śmierci. Choć Parlament RP nie ustanowił Roku Stanisława Mierzwy, Instytut Pamięci Narodowej w 2025 r. podjął szereg działań, mających na celu upamiętnienie tej wybitnej postaci – prawnika, działacza ruchu ludowego i społecznika.

Mecenas Stanisław Mierzwa przez całe swoje życie niestrudzenie walczył o poprawę losu polskich chłopów. Jako jeden z najbliższych współpracowników Wincentego Witosa odegrał znaczącą rolę w kształtowaniu niezależnego ruchu ludowego w Polsce. W czasie II wojny światowej aktywnie działał w podziemiu m.in. jako członek Rady Jedności Narodowej – struktury konspiracyjnej reprezentującej niepodległościowe partie polityczne w okupowanym kraju.

Po wojnie, w okresie stalinowskich represji, był dwukrotnie aresztowany i sądzony w procesach politycznych, w głośnym procesie moskiewskim przywódców Polskiego Państwa Podziemnego (1945) oraz w procesie krakowskim (1947). Mimo brutalnych prześladowań i wielu lat spędzonych w więzieniach jako więzień polityczny, Mierzwa pozostał wierny swoim ideałom. To w dużej mierze dzięki jego determinacji i odwadze przetrwała w najtrudniejszym okresie PRL-u pamięć o niezależnym ruchu ludowym, jego wartościach i dorobku.

Stanisław Mierzwa był również inicjatorem i współtwórcą instytucji pielęgnujących dziedzictwo Wincentego Witosa i tradycji ruchu ludowego. To z jego inspiracji powstały: Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Witosa, a także pomniki Witosa w Wierzchosławicach oraz Tarnowie.

Przez całe życie dążył do tego, aby kolejne pokolenia Polaków mogły czerpać z etosu pracy organicznej, obywatelskiego zaangażowania i walki o sprawiedliwość społeczną.

W ramach uhonorowania tej niezwykłej postaci Instytut Pamięci Narodowej w 2025 roku zainicjował liczne wydarzenia o charakterze edukacyjnym, popularyzatorskim i kulturalnym. W działania zaangażowane zostały szkoły, instytucje publiczne, organizacje społeczne oraz lokalne społeczności – nie tylko w województwie małopolskim, z którym Mierzwa był szczególnie związany, ale również w innych regionach Polski. Wydarzenia te miały na celu nie tylko przypomnienie życiorysu i zasług Stanisława Mierzwy, lecz także upowszechnienie wiedzy o polskim ruchu ludowym i jego wkładzie w budowę niepodległego państwa.

Zgodnie z chronologią na początku roku odbyły się uroczystości związane z rocznicą urodzin Stanisława Mierzwy. Ze względu na ogólnopolską rangę tej postaci oficjalnie obchody zostały zainaugurowane w stolicy. 28 stycznia na Krakowskim Przedmieściu miała miejsce pierwsza prezentacja wystawy poświęconej mecenasowi oraz nieoficjalna promocja publikacji IPN na jego temat. Wystawa była prezentowana w miejscu licznie odwiedzanym przez mieszkańców miasta i turystów, przed siedzibą Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” oraz Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi.

Wysoką rangę miały uroczystości zorganizowane 8 lutego w rodzinnych stronach Stanisława Mierzwy. Rozpoczęły się one na cmentarzu w Wierzchosławicach, od złożenia wieńców i zapalenia zniczy w kaplicy, w której spoczywają Wincenty Witos i Stanisław Mierzwa. Następnie w Biskupicach Radłowskich, a więc miejscowości gdzie urodził się mecenas, w kościele parafialnym odbyła się msza święta w intencji śp. Stanisława Mierzwy. Po niej, w pobliskim Domu Kultury, miała miejsce uroczysta akademia, obejmująca wystąpienia gości oraz występy artystyczne dzieci i młodzieży z miejscowej Niepublicznej Szkoły Podstawowej im. Stanisława Mierzwy.

Podczas spotkania oficjalnie zaprezentowano publikację Radosława Kurka (Oddziałowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie) pt. „STANISŁAW MIERZWA 1905–1985”. W dyskusji o książce, oprócz jej autora, udział wzięli m.in.: dr Mateusz Szpytma (zastępca prezesa IPN) oraz Wojciech Mierzwa – syn bohatera. Spotkanie poprowadziła Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN. Dodatkowo, w trakcie wydarzenia, można było obejrzeć przed budynkiem Domu Kultury wystawę plenerową „Stanisław Mierzwa”. Współorganizatorami obchodów były: Miasto i Gmina Radłów, Gminne Centrum Kultury i Czytelnictwa w Radłowie, Stowarzyszenie na rzecz wsi Biskupice Radłowskie oraz Niepubliczna Szkoła Podstawowa im. Stanisława Mierzwy w Biskupicach Radłowskich.

Kolejnym ważnym momentem były, zorganizowane 27 marca 2025 r. w Pruszkowie, obchody 80. rocznicy uprowadzenia przez funkcjonariuszy NKWD szesnastu przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego, wywiezienia ich do Moskwy i osadzenia w więzieniu na Łubiance. Organizatorami całodniowych uroczystości, w tym również przed willą, w której doszło do porwania, było Miasto Pruszków, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej – Koło nr 6 w Pruszkowie, Muzeum Dulag 121. Instytut Pamięci Narodowej i Muzeum Dulag 121 zaprezentowały na placu Jana Pawła II wystawę poświęconą jednemu z Szesnastu czyli Stanisławowi Mierzwie a także przygotowały w siedzibie Muzeum dyskusję  o książce dotyczącą mecenasa który w 1944 r., jak wszyscy inni przebywający wówczas w Warszawie przeszedł przez ten niemiecki obóz przejściowy.

Podsumowaniem Roku Stanisława Mierzwy w Gminie Wierzchosławice były uroczystości 19 października 2025 r. przygotowane przez Instytut Pamięci Narodowej, Gminę Wierzchosławice i Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa. Uroczystości te rozpoczęły się od mszy świętej w kościele parafialnym pw. Matki Bożej Pocieszenia w Wierzchosławicach. Po mszy w miejscowej Szkole Podstawowej im. 100-Lecia Ruchu Ludowego odsłonięty został mural upamiętniający Wincentego Witosa i Stanisława Mierzwę. Następnie na cmentarzu w Wierzchosławicach w kaplicy grobowej w której są pochowani obaj bohaterowie nastąpiło uroczyste złożenie wieńców. Kolejna odsłona całodniowych obchodów odbyła się w Gminnym Centrum Kultury w Wierzchosławicach. Do zebranych na wstępie przemawiali m.in. organizatorzy wydarzenia: wójt gminy Wierzchosławice Małgorzata Moskal, zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski oraz prezes Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa Ryszard Ochwat. W trakcie uroczystości goście obejrzeli inscenizację pt. „Chłop potęgą jest i basta!”, przygotowaną przez uczniów Szkoły Podstawowej w Wierzchosławicach. Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN pokrótce podsumowała działalność Instytutu w zakresie popularyzacji dorobku Stanisława Mierzwy oraz zaprezentowała krótki spot filmowy o mecenasie. Dyskusję poświęconą życiu i działalności Mierzwy, poprowadził Radosław Kurek z krakowskiego OA IPN. W rozmowie udział wzięli m.in. dr Mateusz Szpytma (zastępca prezesa IPN), dr Wojciech Mierzwa (syn Stanisława Mierzwy), dr Marek Steindel (prawnuk Wincentego Witosa) oraz Janusz Skicki (kierownik Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach – Oddziału Muzeum Ziemi Tarnowskiej). Rozmowie towarzyszył występ Przemysława Stippy, aktora Teatru Narodowego w Warszawie, który zinterpretował m.in. fragmenty listów więziennych Stanisława Mierzwy z lat 1946-1953.

Kolejnym znaczącym wydarzeniem z cyklu obchodów rocznicowych Stanisława Mierzwy była uroczystość zorganizowana 17 listopada w Miejskim Centrum Kultury w Radłowie. Organizatorami wydarzenia były: Miasto i Gmina Radłów, Instytut Pamięci Narodowej oraz Gminne Centrum Kultury i Czytelnictwa w Radłowie. Wydarzenie to było połączone z występem artystycznym Rafała Traczyka (wokal) i Łukasza Burgieła (fortepian). Spotkanie poprowadziła dyrektor Gminnego Centrum Barbara Marcinkowska. Na wstępie do licznie zebranych gości przemówił zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma. Następnie dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk opowiedziała o przeprowadzonych przez Instytut wydarzeniach w ramach Roku Stanisława Mierzwy, zaprezentowała spot filmowy o bohaterze spotkania, a dyskusję poświęconą życiu i działalności Stanisława Mierzwy poprowadził autor monografii o mecenasie Radosław Kurek. W rozmowie udział wzięli: dr Wojciech Mierzwa (syn Stanisława Mierzwy), dr Jan Hebda (autor publikacji „Ostatnia droga Wincentego Witosa”) oraz Janusz Skicki (kierownik Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach – Oddziału Muzeum Ziemi Tarnowskiej). W drugiej części uroczystości ogłoszono wyniki i wręczono nagrody dla zwycięzców dwóch gminnych konkursów. Pierwszy z wiedzy o mecenasie pt. „Stanisław Mierzwa – Honorowy Obywatel Miasta i Gminy Radłów” zorganizowany został przez Niepubliczną Szkołę Podstawową w Biskupicach Radłowskich. Drugi filmowy, poświęcony działalności mecenasa, zorganizowało Gminne Centrum Kultury i Czytelnictwa. Laureatami konkursów byli uczniowie ze szkół podstawowych znajdujących się na terenie gminy Radłów. Konkursy zostały objęte patronatami Burmistrza Miasta i Gminy Radłów, Instytutu Pamięci Narodowej oraz pana Wojciecha Mierzwy. Nagrody wręczali Marta Herbuś, zastępca burmistrza miasta i gminy Radłów, zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma, dyrektor szkoły Krzysztof Kucharski, Radosław Kurek oraz Celina i Wojciech Mierzwowie.

Promocja publikacji „STANISŁAW MIERZWA 1905–1985”

Promocja wydanej przez IPN publikacji autorstwa Radosława Kurka pt. „STANISŁAW MIERZWA 1905-1985” była jednym z filarów działań związanych z upamiętnianiem jej bohatera. Prezentowane w niej zdjęcia i dokumenty w większości pochodzą z kolekcji przekazanej do zasobu IPN przez syna mecenasa pana Wojciecha Mierzwę w ramach projektu Archiwum Pełne Pamięci. Książka była prezentowana i omawiana podczas spotkań autorskich, debat oraz zajęć edukacyjnych. Promocje odbywały się w wielu miejscach: w Biskupicach Radłowskich (8 II – w Domu Kultury), Warszawie (11 III – w Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL, 3 VII – w ramach spotkań Salonu Dobrej Książki w Muzeum Niepodległości), Pruszkowie (29 III – w Muzeum Dulag 121), Krakowie (22 V – podczas Forum Debat Historycznych UKEN; Instytut Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej, 12 VIII – w Muzeum Armii Krajowej), a także w sześciu zespołach szkolnych gminy Radłów. Do publikacji nawiązywano także podczas uroczystości 19 X w Wierzchosławicach, 7 XI w ramach wykładu dla uczniów liceum w Regionalnym Centrum Edukacji o Pamięci (Oddział Muzeum Ziemi Tarnowskiej) oraz 17 XI w Gminnym Centrum Kultury i Czytelnictwa w Radłowie.

Dzięki współpracy z lokalnymi władzami i nauczycielami książka trafiła do szerokiego grona odbiorców – w tym do uczniów szkół podstawowych i średnich.

Prezentacja wystawy Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej o Stanisławie Mierzwie

Integralną część działań stanowiła również wystawa zrealizowana przez Archiwum IPN, poświęcona życiu i działalności Stanisława Mierzwy. Ekspozycja została przygotowana przez zespół w składzie: Marzena Kruk, Radosław Kurek, Paweł Zielony. Recenzentem wystawy był dr Mateusz Szpytma.

Ekspozycja była prezentowana w przestrzeni publicznej i instytucjach kultury w wielu miejscowościach, m.in. w: Warszawie (28 I - 16 II Krakowskie Przedmieście, 17 lI - 26 III Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL, 17 V – Naczelny Sąd Administracyjny, 24 VI - 28 VII Muzeum Niepodległości), Biskupicach Radłowskich (8 II - 31 V oraz 6 - 7 IX), Pruszkowie (27 III - 29 IV), Tarnowie (4 VI - 7 IX Delegatura Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego, 7 X - 15 XI Regionalne Centrum Edukacji o Pamięci, Oddział Muzeum Ziemi Tarnowskiej), Krakowie (7-30 VI Plac Centralny im. R. Reagana w Nowej Hucie, 3 VII - 17 VIII Muzeum Armii Krajowej, 10 IX - 30 IX Plac Franciszkański naprzeciwko Okna Papieskiego w Pałacu Arcybiskupów Krakowskich), Wierzchosławicach (1 X – 6 XI) oraz Radłowie (17 XI Miejskie Centrum Kultury).

Wystawa często towarzyszyła lekcjom i spotkaniom edukacyjnym, wprowadzając młodzież w tematykę oporu społecznego, idei ruchu ludowego oraz realiów Polski powojennej. Część prezentacji odbywała się w szkołach, łącząc przekaz wystawy z bezpośrednią edukacją uczniów.

Działania edukacyjne i spotkania z młodzieżą

Szczególną rolę w programie obchodów odegrały działania edukacyjne realizowane przez Oddział IPN w Krakowie z Gminnym Centrum Kultury i Czytelnictwa w Radłowie. Prowadzone od 7 kwietnia do 26 maja przez Radosława Kurka cotygodniowe prelekcje odbywały się w sześciu kolejnych zespołach szkolnych (w Biskupicach Radłowskich, Zabawie, Przybysławicach, Woli Radłowskiej, Radłowie i Niwce). Zajęcia te stały się nie tylko okazją do przybliżenia biografii Stanisława Mierzwy, ale również do rozmów o wartościach obywatelskich, odpowiedzialności i służbie publicznej, które reprezentował. 7 listopada w Regionalnym Centrum Edukacji o Pamięci (Oddział Muzeum Ziemi Tarnowskiej) w Tarnowie z inicjatywy kierowniczki placówki Agnieszki Greli oraz pracowników Archiwum IPN odbyło się spotkanie z młodzieżą II Liceum Ogólnokształcącego im. Hetmana Jana Tarnowskiego. Szkoła ta, jest kontynuatorką tradycji przedwojennego II Państwowego Gimnazjum. Absolwentem szkoły był Stanisław Mierzwa, który niespełna 100 lat temu zdawał w tej placówce egzamin dojrzałości. Podczas wizyty Radosław Kurek z krakowskiego Oddziału IPN podzielił się z licealistami swoją wiedzą o życiu i działalności Stanisława Mierzwy łącząc wystąpienie z prezentacją albumu i wystawy „Stanisław Mierzwa” eksponowanej na dziedzińcu Muzeum.

Współorganizując wymienione wydarzenia Instytut Pamięci Narodowej informował o ich przebiegu na swoich stronach internetowych, portali oraz social mediów. IPN przygotował i upublicznił także: specjalny 3-minutowy spot filmowy promujący działalność Stanisława Mierzwy, reportaż filmowy „Ludowiec Niezłomny” z cyklu „Archiwum Pełne Pamięci. Ocalone historie” oraz podcast audio „Stanisław Mierzwa, obiektyw na historię” dostępny na Spotify. Równocześnie pracownicy Biura Edukacji Narodowej IPN zarejestrowali notację ze wspomnieniami syna bohatera dr. Wojciecha Mierzwy w ramach projektu „Opowiedziane, Archiwum Historii Mówionej IPN”. W planach Instytutu Pamięci Narodowej jest wydanie broszury poświęconej Stanisławowi Mierzwie autorstwa dra Mateusza Ratyńskiego, kierownika Działu Naukowo-Badawczego Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego.

Obchody Roku Stanisława Mierzwy były wyrazem pamięci o postaci, która mimo represji komunistycznych nie porzuciła idei wolnej i suwerennej Polski. Dzięki zaangażowaniu Instytutu Pamięci Narodowej w działania edukacyjne i popularyzatorskie, Rok Stanisława Mierzwy stał się okazją do przybliżenia szerokiemu gronu odbiorców tej ważnej postaci polskiej historii XX wieku.

Paweł Zielony

Warszawa, 19 grudnia 2025

Od redakcji: Autorowi Panu Pawłowi Zielonemu oraz Redakcji Biuletynu Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach bardzo dziękujemy za pozwolenie na przedruk z niewielkimi zmianami artykułu opublikowanego w periodyku „PIAST Z ZAGRODY WINCENTEGO WITOSA” [Rok XXI Nr 1(58) 2025 r. ISSN 1733-7518]. (WM)