Wydanie internetowe 2025

O wydarzeniach, podczas których wspominano także Stanisława Mierzwę

RELACJA Z OBCHODÓW 80. ROCZNICY UPROWADZENIA SZESNASTU PRZYWÓDCÓW POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO

Część pierwsza. Pruszków, 27 marca 2025 r.

Pruszków

Pruszków znajduje się kilkanaście kilometrów na południowy zachód od Warszawy. To w tym mieście w ostatnim roku II wojny światowej miały miejsce dwa historycznie ważne wydarzenia. Pierwsze z nich, to wypędzenie mieszkańców stolicy po zakończonym powstaniu warszawskim i umieszczenie ich w obozie przejściowym Dulag 121 (z niem. Durchgangslager 121). Obóz ten utworzony został przez Niemców na terenie byłych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Pruszkowie. Drugie natomiast ważne wydarzenie to podstępne zwabienie do pruszkowskiej willi szesnastu przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego przez Sowietów, a następnie uprowadzenie ich do Moskwy. Los sprawił, że Stanisław Mierzwa jest jedyną znaną nam osobą, która w obu tych wydarzeniach uczestniczyła. Był on zarówno aresztowany 6 października 1944 r. przez niemieckiego okupanta i przetrzymywany w dulagu, jak również aresztowany 28 marca 1945 r. w willi w Pruszkowie przez drugiego, sowieckiego okupanta. Następnie przetransportowany samolotem z pozostałymi emisariuszami PPP do stolicy Związku Sowieckiego, gdzie był więziony i sądzony.

Uprowadzenie Szesnastu

Po zakończonej 11 lutego 1945 r. konferencji przywódców Stanów Zjednoczonych, ZSRS i Wielkiej Brytanii w Jałcie sytuacja na świecie, w tym Polski uległy zmianie. Sowieci otrzymali od Aliantów zachodnich przyzwolenie na aneksję wschodnich ziem II RP oraz zaakceptowali sztuczny twór w postaci Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej utworzonego poprzez włączenie do prosowieckiego reżimu w Warszawie kilku polityków niekomunistycznych. Zarówno legalne polskie władze w Londynie jak i przywódcy PPP w kraju protestowali przeciwko narzuconym regułom. Patrząc jednak racjonalnie na zachodzące zmiany polityczne podjęli się prowadzenia rozmów z komunistami. Mieli nadzieję, że uda się im wziąć udział w legalnych wyborach i włączyć do władz nowo tworzonego państwa. Sowieci wolę rokowań przywódców Polskiego Państwa Podziemnego postanowili wykorzystać do wyeliminowania ich z życia politycznego. Wystosowali 4 marca 1945 r. zaproszenie na rozmowy z pełnomocnikiem NKWD niejakim gen. Iwanowem (z czasem okazało się, że jest to de facto gen. Iwan Sierow). 27 marca 1945 r. w pruszkowskiej willi przy ulicy Pęcickiej (obecnie Armii Krajowej) stawili się: delegat rządu i wicepremier na kraj Jan Stanisław Jankowski; były Komendant Główny AK, a w tym czasie szef organizacji „NIE” gen. Leopold Okulicki; przewodniczący podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej Kazimierz Pużak oraz wiceminister Departamentu Informacji Delegatury Rządu na Kraj Józef Stemler, który podjął się funkcji tłumacza podczas tych rozmów.

Dzień później, 28 marca, na spotkania w tym samym miejscu przybyli pozostali przedstawiciele PPP. Delegaci byli przedstawicielami różnych frakcji politycznych. Polską Partię Socjalistyczną – Wolność, Równość, Niepodległość reprezentował Antoni Pajdak. Ze Stronnictwa Narodowego przybyli Stanisław Jasiukowicz, Kazimierz Kobylański, Zbigniew Stypułkowski i Aleksander Zwierzyński. Stronnictwo Pracy reprezentowali Józef Chaciński i Franciszek Urbański. Zjednoczenie Demokratyczne reprezentowali Eugeniusz Czarnowski i Stanisław Michałowski. Z ramienia Stronnictwa Ludowego „Roch” stawili się Adam Bień, Kazimierz Bagiński oraz Stanisław Mierzwa.

Pomimo zapewnianych przez funkcjonariuszy NKWD gwarancji bezpieczeństwa i nietykalności wszyscy wyżej wymienieni zostali aresztowali. Samolotem przetransportowano ich do Moskwy na pokazowy proces. Spośród nich trzech zmarło, kilku zostało zmuszonych do emigracji na Zachód, część z tych co powróciła do kraju była prześladowana przez nowe, komunistyczne władze Polski Ludowej. Stanisław Mierzwa w wyniku procesu moskiewskiego przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRS w czerwcu 1945 r. został skazany na cztery miesiące więzienia. Na początku sierpnia 1945 r. powrócił do kraju. Jakże innego od jego oczekiwań. Zmiany w nowo powstającym komunistycznym państwie szły w złym kierunku. Stanisławowi Mierzwie w następnych miesiącach, latach niestety nie było dane zaznać spokoju.

Obchody 80. rocznicy

27 marca 2025 r. w wolnej Polsce, przed willą przy ul. Armii Krajowej w Pruszkowie, uczczona została pamięć o przywódcach Polskiego Państwa Podziemnego. Władze miasta wraz ze Światowym Związkiem Żołnierzy Armii Krajowej – Kołem nr 6 w Pruszkowie, Muzeum Dulag 121, a także Instytutem Pamięci Narodowej zorganizowały obchody 80. rocznicy uprowadzenia szesnastu przedstawicieli PPP. Uroczystości rozpoczęły się o godzinie 11:00 mszą świętą w intencji Ojczyzny w kościele św. Kazimierza.

Poczty sztandarowe przygotowujące się do wejścia do kościoła i uczestnicy mszy świętej w intencji Ojczyzny w kościele św. Kazimierza w Pruszkowie (fot. BPiM UM Pruszków)

Następnie o godzinie 12:30 rozpoczęła się główna część obchodów. Licznie zebrani przedstawiciele władz państwowych, samorządowych, żołnierze, funkcjonariusze, kombatanci, harcerze, uczniowie szkół oraz mieszkańcy powiatu pruszkowskiego spotkali się przed tablicą upamiętniającą szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Na uroczystości te specjalnie przybyli przedstawiciele ich rodzin: Anna M.Warecka, krewna Stanisława Mierzwy, a także prof. Jacek Kowalski, wnuk Stanisława Michałowskiego. Do licznie zebranych przemawiali: prezydent Pruszkowa Piotr Bąk, doradca szefa Biura Bezpieczeństwa Narodowego Łukasz Kudlicki (który odczytał list od prezydenta RP Andrzeja Dudy), zastępca szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych minister Michał Syska, zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr Mateusz Szpytma, sekretarz Marszałka Województwa Mazowieckiego Emil Sawicki, który także odczytał list od marszałka Adama Struzika.

Honorowi goście i gospodarze spotkania przed pomnikiem Szesnastu w Pruszkowie przy ul. Armii Krajowej 7 przed rozpoczęciem uroczystości

Poczty sztandarowe przed pomnikiem Szesnastu i salut sztandarami podczas śpiewania hymnu narodowego (L – fot. Paweł Zielony, P – Katarzyna Adamów, IPN)

Przemawiają:

Po wystąpieniach i wręczeniu medali przez ministra Michała Syskę prezesowiRobertowi Falkowskiemu, prezydentowi Piotrowi Bąkowi oraz jego zastępcy Michałowi Landowskiemu oddano hołd bohaterom poprzez uroczyste złożenie wieńców i zapalenie symbolicznych zniczy przez liczne delegacje pod pomnikiem. Następnie odczytano nazwiska szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Na koniec spotkania głos zabrał prof. Jacek Kowalski, który powiedział: „To niezwykła historia, która powinna być stale przypominana kolejnym pokoleniom. Jako wnuk Stanisława Michałowskiego czuję szczególną więź z tym wydarzeniem i z tymi, którzy reprezentowali całą wolną Rzeczpospolitą. Składam hołd wszystkim Szesnastu. Cześć ich pamięci”. Warto wspomnieć że prof. Kowalski z Instytutu Historii Sztuki UAM, jest także bardem promującym muzykę i poezję staropolską. Wśród znanych utworów wykonywanych przez profesora są: „Pieśń o żołnierzu tułaczu”, „Duma Człowieka Rycerskiego” oraz pieśń nawiązująca do porwania Szesnastu „Nagrobek mojemu dziadkowi, panu Stanisławowi Michałowskiemu”.

Wieńce i znicze pamięci składają kierownictwa i przedstawiciele urzędów państwowych, samorządowych, służb mundurowych, organizacji kombatanckich i mlodzieżowych, rodzin Szesnastu (fot. BPiM UM Pruszków)

Uroczystość miała charakter państwowy, z wojskową asystą honorową oraz sztandarami środowisk kombatanckich, stowarzyszeń i szkół. Wydarzenie to było dokumentowane przez lokalne rozgłośnie radiowe, ośrodki telewizyjne oraz prasę. Pod poniższymi linkami można obejrzeć relacje z wydarzenia:

https://www.youtube.com/watch?v=OT5Or8vHulo

https://www.youtube.com/watch?v=aGJTtB6M9WQ

Wystawa na Placu Jana Pawła II

Wnuk Stanisława Michałowskiego oraz reprezentująca rodzinę Mierzwy Anna M. Warecka zaszczycili swoją obecnością także ostatnią część czwartkowych uroczystości, czyli otwarcie plenerowej wystawy przygotowanej przez Instytut Pamięci Narodowej poświęconej Stanisławowi Mierzwie. Wydarzenie to rozpoczęło się o godzinie 14:30 na urokliwym Placu Jana Pawła IIw Pruszkowie. Podczas otwarcia do zebranych przemawiali: zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma, dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk oraz dyrektor Muzeum Dulag 121Małgorzata Bojanowska. Dr Mateusz Szpytma podczas swego wystąpienia podkreślił, że Stanisław Mierzwa był drogowskazem w czasach PRL-u. To do niego przychodzili ludowcy z całego kraju, aby słuchać wskazówek oraz rozważać i planować, w jaki sposób można przywrócić Polsce niepodległość. 

		Przemawia zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej               dr Mateusz Szpytma (fot. Katarzyna Adamów, IPN
Przemawia dyrektor Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Marzena Kruk (fot. Katarzyna Adamów, IPN)
		Przemawia dyrektor Muzeum Dulag 121                                Małgorzata Bojanowska (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

Uczestnicy uroczystości 80. rocznicy uprowadzenia szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego podczas otwarcia i zwiedzania plenerowej wystawy przygotowanej przez Instytut Pamięci Narodowej, poświęconej Stanisławowi Mierzwie (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

Paweł Zielony

Warszawa, 8 maja 2025

Od redakcji

Skrót BPiM UM Pruszków oznacza: Biuro Promocji i Marketingu Urzędu Miasta Pruszkowa (WM)