Wydanie internetowe 2025

Relacja współorganizatora wydarzenia

DYSKUSJA W MUZEUM ŻOŁNIERZY WYKLĘTYCH I WIĘŹNIÓW POLITYCZNYCH PRL

11 marca Instytut Pamięci Narodowej zorganizował w Warszawie kolejne wydarzenie poświęcone Stanisławowi Mierzwie w związku z przypadającą w 2025 roku okrągłą rocznicą urodzin oraz śmierci mecenasa. We wtorkowy wieczór zebrani goście mogli uczestniczyć po raz kolejny w dyskusji o książce Radosława Kurka pt. STANISŁAW MIERZWA 1905-1985. Miejsce i tematyka spotkania spowodowały, że głównym tematem rozmowy był okres aresztowania oraz więzienia Stanisława Mierzwy w czasach komunistycznej Polski oraz represji stalinowskich wobec działaczy ruchu ludowego.

Tym wyjątkowym miejscem gdzie zorganizowano spotkanie było Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL. Placówka ta znajduje się na terenie byłego więzienia przy ul. Rakowieckiej 37. Były Areszt Śledczy w Warszawie-Mokotowie ma dla nas Polaków wielkie znaczenie historyczne. Powstał jako Więzienie Karne ówczesnej carskiej Rosji w latach 1902-1904. To w tych murach już od czasów panowania zaborcy byli więzieni nie tylko pospolici przestępcy, ale również polscy patrioci. W latach 1915-1918 w wyniku działań wojennych władzę w Warszawie przejęli Niemcy. Z chwilą odzyskania niepodległości wszystkie ośrodki państwowe, w tym i wiezienie na Mokotowie podlegały odpowiednim resortom władz odrodzonej Polski.

Budynek główny – wejście do Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL na terenie byłego więzienia przy ul. Rakowieckiej 37 w Warszawie-Mokotowie (źródło: https://go2warsaw.pl/muzeum-zolnierzy-wykletych-i-wiezniow-politycznych-prl/)

W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli przy ul. Rakowieckiej filę więzienia na Pawiaku. Okupant osadzonym w areszcie Polakom zgotował tragiczny los na początku powstania warszawskiego. Drugiego dnia zrywu po nieudanej próbie odbicia więźniów przez powstańców esesmani na dziedzińcu więzienia rozstrzelali około 600 osób. Widmo bliskiej śmierci doprowadziło do tego, że pozostali osadzeni wszczęli bunt. Grupie kilkuset więźniów udało się uciec dzięki drabinom, które dostarczyli mieszkańcy warszawskiego Mokotowa. Po wojnie w komunistycznej Polsce Rakowiecka 37 była jednym z ważniejszych miejsc gdzie więziono i katowano Polaków. Do marca 1945 r. więzienie było w posiadaniu władz sowieckich. Następnie zostało przejęte przez otoczony złą sławą organ nowej komunistycznej Polski: Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. W czasach terroru stalinowskiego więziono w nim, prześladowano, a także mordowano wielu znaczących niepodległościowych działaczy politycznych. Ciała prawie trzech tysięcy zamordowanych potajemnie chowano, w tym przy murze Cmentarza Komunalnego na Powązkach. W mokotowskim więzieniu wykonano wyroki śmierci m.in. na: gen. Auguście Emilu Fieldorfie ps. „Nil”, rtm. Witoldzie Pileckim, ppłk. Antonim Olechnowiczu, mjr. Zygmuncie Szendzielarzu, ppłk, Łukaszu Cieplińskim czy mjr. Hieronimie Dekutowskim, W tych nieludzkich warunkach, murach przesiąkniętych krwią przyszło znaleźć się Naszemu Bohaterowi. Stanisław Mierzwa przebywał w więzieniu przy Rakowieckiej dwukrotnie. Rozdział prześladowania mecenasa przez komunistyczną Polskę rozpoczął się 17 września 1946 r. kiedy to przed zbliżającymi się wyborami Stanisław Mierzwa jako kandydat do Sejmu Ustawodawczego został aresztowany przez funkcjonariuszy MBP. Po pokazowym tzw. procesie krakowskim był więziony najpierw w Krakowie przy ul. Montelupich, następnie we Wronkach, potem w Warszawie przy Rakowieckiej, ponownie we Wronkach, by ostatni okres osadzenia spędzić znów w Warszawie przy Rakowieckiej. W związku ze zmianą sytuacji politycznej w kraju, ciężko schorowany wyszedł na wolność w 1953 r. Było to niespełna cztery lata przed końcem wymierzonego przez WSR w Krakowie wyroku.

Wystawa „Stanisław Mierzwa” przygotowana przez Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w ramach cyklu „Wystawy elementarne – Biografie” na dziedzińcu Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL– byłego więzienia przy ul. Rakowieckiej 37 w Warszawie-Mokotowie (fot. Wojciech Mierzwa)

Ponieważ więzienie na Mokotowie jest związane ze Stanisławem Mierzwą, w ramach wspomnień rocznicowych dyrektor Archiwum IPN p. Marzena Kruk podjęła się zainicjowania wydarzenia dotyczącego mecenasa Mierzwy, także w tym ważnym miejscu. IPN we współpracy z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL oraz Towarzystwem Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach przygotował na 11 marca dyskusję o książce Radosława Kurka STANISŁAW MIERZWA 1905-1985 połączoną z prezentacją dwóch wystaw. Pierwszą, wcześniej wystawianą w formie ekspozycji plenerowej przedstawiającą na 18 planszach biografię mecenasa, a także drugą, wystawę prezentowaną wewnątrz budynku Muzeum. W gablotach umieszczono unikatowe dokumenty ze zbiorów Archiwum IPN, Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL oraz Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach. Wśród nich znalazły się m.in.: listy więzienne Stanisława Mierzwy pisane do żony Heleny i dzieci, poszczególne strony z akt więziennych dotyczące mecenasa, prośba Heleny Mierzwy do Bolesława Bieruta o łaskę dla męża.

Fragment ekspozycji dokumentów wewnątrz budynku Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL (fot. Paweł Zielony)

Dokumenty oglądają (L) dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk i dyrektor Biura Edukacji Narodowej IPN dr Adam Pleskaczyński oraz (P) dr Adam Pleskaczyński i dr Roman Głowacki (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

Na wystawie pokazano także eksponat o wyjątkowej symbolice: sztandar PSL z Rzeszotar, którym podczas pogrzebu Józefa Hachlicy nakryta była jego trumna. Hachlica, zaprzyjaźniony z rodziną Mierzwów został zamordowany skrytobójczo przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa 22 października 1946 r. w drzwiach swojego domu. Pełnił wówczas funkcję prezesa Koła PSL w Krakowie-Prokocimiu. Był jednym z niespełna 200 działaczy PSL zamordowanych przez tzw. „nieznanych sprawców” w okresie przedwyborczych przygotowań do Sejmu Ustawodawczego nowo tworzącego się Państwa.

 Sztandar Koła Polskiego Stronnictwa Ludowego z Rzeszotar eksponowany w Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL (fot. Wojciech Mierzwa)

W gablotach nr 1-3 materiały z Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL opisano:

• Broszura PSL pt. „Program i Statut” z serii „Biblioteka Ruchu Ludowego”, Warszawa 1946 r. (ze zbiorów Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
• Broszura PSL autorstwa Zygmunta Augustyńskiego pt. „Lata chłopskiej walki” z serii „Biblioteka Ruchu Ludowego”, Warszawa 1946 r. (ze zbiorów Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
• Leon Jania, działacz PSL zamordowany przez UB 17 października 1946 r. w Rzeszotarach (ze zbiorów Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
• Paweł Sikora, działacz PSL, sołtys wsi Rzeszotary, zamordowany przez UB 17 października 1946 r. (ze zbiorów Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
• Józef Burda, działacz PSL, zamordowany przez UB 17 października 1946 r. w Rzeszotarach (ze zbiorów Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
• Sztandar PSL, Rzeszotary 1946 r., którym okryte było w trakcie pogrzebu ciało Józefa Hachlicy, działacza PSL w Krakowie, zamordowanego przez UB 22 października 1946 r. (ze zbiorów Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)

W gablotach 4-6 materiały ze zbiorów Instytutu Pamięci Narodowej opisano:

• Zdjęcie sygnalityczne Stanisława Mierzwy (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 010/9287 t. 5)
• Opinia o więźniu Stanisławie Mierzwie wystawiona przez naczelnika Więzienia Warszawa I 9 września 1950 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 85/262)
• Prośba Heleny Mierzwy do prezydenta Bolesława Bieruta o zwolnienie męża Stanisława z więzienia, 19 lipca 1950 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 85/262)
• Zezwolenie dla Heleny Mierzwy na widzenie z mężem Stanisławem, 15 czerwca 1953 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 939/59)
• Odmowa przyjęcia leków dla Stanisława Mierzwy przekazanych przez żonę Helenę, 3 lutego 1953 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 939/59)
• Zawiadomienie o warunkowym zwolnieniu więźnia Stanisława Mierzwy, 8 sierpnia 1953 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 85/262)
• Listy Stanisława Mierzwy do żony Heleny i dzieci z okresu pobytu w więzieniach, 1950 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 939/26-30)
• Pismo Stanisława Mierzwy do płk. Józefa Różańskiego o załatwienie prośby skierowanej do Rady Państwa, 18 stycznia 1954 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 939/59)
• Prośba Stanisława Mierzwy do Rady Państwa o zastosowanie prawa łaski, 23 stycznia 1954 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 85/262)
• Postanowienie Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie o udzieleniu Stanisławowi Mierzwie przerwy w odbywaniu kary, 29 stycznia 1954 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 85/262)
• Zawiadomienie Naczelnej Prokuratury Wojskowej o skorzystaniu przez Radę Państwa z prawa łaski w stosunku do Stanisława Mierzwy, 18 lutego 1954 r. (ze zbiorów IPN, sygn. IPN Kr 85/262)

W gablocie nr 7 materiały ze zbiorów Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach opisano:

• Dziennik Polski nr 219 z 1947 r.
• Dziennik Polski nr 234 z 1947 r.

Część oficjalna spotkania, czyli dyskusja o książce rozpoczęła się o godzinie 17.00 w sali konferencyjnej Muzeum. Zgromadzonych gości powitała Adrianna Garnik, dyrektor Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL. Pani dyrektor podkreśliła wyjątkowość miejsca spotkania. Nawiązała do faktu więzienia w okresie stalinowskim Stanisława Mierzwy w więzieniu mokotowskim.

Spotkanie otwiera dyrektor Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL Adrianna Garnik (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

Następnie głos zabrał zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr Mateusz Szpytma. Pan prezes przedstawił pokrótce biografię Stanisława Mierzwy. Podkreślił także, że spotkanie w miejscu, w którym cierpiał mecenas jest pośmiertnym hołdem zarówno dla niego, jak i dla wszystkich bohaterów naszej ojczyzny, którzy byli tutaj więzieni w czasach dyktatury komunistycznej. Prezes Szpytma przypomniał, że w więzieniu mokotowskim przetrzymywani byli i mordowani najważniejsi bohaterowie Polski połowy XX w. Wśród więźniów i ofiar znajdowały się osoby z każdej opcji politycznej: narodowcy, socjaliści, demokraci, a także przedstawiciele ruchu ludowego, w tym m.in. gen. Franciszek Kamiński, dowódca Batalionów Chłopskich, czy Zygmunt Augustyński, redaktor naczelny „Gazety Ludowej”.

Przemawia zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr Mateusz Szpytma (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

Ryszard Ochwat, prezes Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach, podczas swojego wystąpienia podkreślił, że Stanisław Mierzwa był jednym z filarów Polskiego Stronnictwa Ludowego, dzisiaj nazywanego mikołajczykowskim, uosabiającego dążenie do wolności i demokracji na płaszczyźnie politycznej. Zwrócił uwagę na niezłomność i upór mecenasa. To dzięki Stanisławowi Mierzwie w Wierzchosławicach czyli w rodzinnej miejscowości Wincentego Witosa powstały Muzeum Wincentego Witosa oraz Towarzystwo Przyjaciół tegoż Muzeum.

Przemawia prezes zarządu Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach Ryszard Ochwat (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

W następnej części spotkania rozpoczęła się dyskusja o przygotowanym przez Archiwum IPN albumie STANISŁAW MIERZWA 1905-1985, a także o dramatycznym czasie rozłąki bohatera książki z rodziną podczas pobytu w więzieniach. Rozmowę tę poprowadziła Marzena Kruk, dyrektor Archiwum IPN. W dyskusji udział wzięli: dr Mateusz Szpytma, zastępca prezesa IPN, Radosław Kurek z Oddziałowego Archiwum IPN w Krakowie oraz syn mecenasa Mierzwy, Wojciech.

Dyskusję o książce STANISŁAW MIERZWA 1905-1985 i jej głównym bohaterze prowadzą: od lewej strony dyrektor Archiwum IPN Marzena Kruk, zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma, syn Stanisława Mierzwy Wojciech oraz autor książki Radosław Kurek (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

Dyrektor Marzena Kruk, tak jak poprzednicy, nawiązała do faktu, że rok 2025 powinien być rokiem Stanisława Mierzwy. Następnie zadała autorowi publikacji pytanie co było głównym celem publikacji. Radosław Kurek odpowiedział, że oddanie hołdu wielkiemu patriocie, wielkiemu Polakowi którym bez wątpienia był Stanisław Mierzwa. Cytując wnuka mecenasa Tomasza twórca albumu zdefiniował Stanisława Mierzwę trzema słowami: „Bardzo cichy bohater”. Radosław Kurek zaznaczył, że swoją publikacją chciał oddać hołd nie tylko samemu Stanisławowi Mierzwie ale także dwóm niezwykłym kobietom. Matce mecenasa Karolinie Mierzwie, która poczyniła wielkie wyrzeczenia żeby wykształcić Stanisława. Drugą niezwykłą kobietą była jego żona Helena Mierzwa, podobnie jak mąż niezwykle aktywna działaczka ruchu ludowego. Zrezygnowała ze swojej aktywności politycznej kiedy na świat przyszły ich dzieci oraz kiedy Stanisław Mierzwa zaczął odsiadywać długoletnie wyroki więzienia. Autor książki podkreślił, że wydanie tejże publikacji było także naturalnym domknięciem 10-letniej współpracy z Wojciechem Mierzwą w ramach Archiwum Pełnego Pamięci.

W nawiązaniu do pytań dyrektor Marzeny Kruk zastępca prezesa IPN dr Mateusz Szpytma przedstawił sytuację polityczną w Polsce w 1947 r., omówił pokrótce moskiewski proces szesnastu, stosunek Stanisława Mierzwy do porozumień w Jałcie. Wspomniał o skrytobójczym zamordowaniu 17 września 1945 r. przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa Władysława Kojdra działacza, który miał być następcą Wincentego Witosa.

Dyrektor Marzena Kruk podzieliła się opinią, że w nowo tworzącej się komunistycznej Polsce PSL stał się opozycją. To wtedy został uruchomiony cały aparat państwa, by to stronnictwo zwalczyć. Przed planowanymi na 19 stycznia 1947 r. wyborami ludowcy byli zastraszani, mordowani. Partia rzuciła na front walki z nimi swoich „najlepszych” do tych zadań ludzi. Marzena Kruk dodała, że kiedy śledzimy materiały tzw. „Procesu krakowskiego”, analizując co znajduje się w akcie oskarżenia, kto przesłuchuje, kto nadzoruje, to widzimy tam czołowe nazwiska aparatu represji. Przebieg wydarzeń kontroluje płk Józef Różański. Pod aktem oskarżenia podpisuje się płk Adam Humer, ale osobą która miała wpływ na treść aktu oskarżenia jest Roman Werfel. Oskarżycielem w tym procesie był płk Stanisław Zarako-Zarakowski. To z jego ust padały słowa o "zdradzieckiej polityce PSL przeciw demokracji we współpracy z bandytami z WiN".

Syn Stanisława Mierzwy pan Wojciech odpowiedział na pytanie Marzenie Kruk jakim ojcem był mecenas. Przedstawił swe wspomnienia jak wyglądał powrót Stanisława Mierzwy do domu. Wspomniał, że mecenas był rodzicem wymagającym, przykładającym uwagę do nauki dzieci w tym nauki pisania. W wolne dni w ramach wycieczek oprowadzał je po kościołach i muzeach. W pamięci pana Wojciecha pozostało wspomnienie, że ich ojciec kazał im się uczyć wiersza „Powrót Taty” Adama Mickiewicza. Stanisław Mierzwa lubił poezję, ale też wiersz ten nawiązywał do powrotu ich ojca do domu.

„Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem
Za miasto, pod słup, na wzgórek;
Tam przed cudownym klęknijcie obrazem,
Pobożnie zmówcie paciórek.

Tato nie wraca: ranki i wieczory
We łzach go czekam i trwodze;
Rozlały rzeki, pełne zwierza bory,
I pełno zbójców na drodze” […]

Wojciech Mierzwa kończąc swoją wypowiedź podziękował organizatorom za przygotowanie tego spotkania i powiedział, że chciałby aby było ono poświęcone również innym represjonowanym. Wspomniał, że jego ojciec miał dużo szczęścia, szczęścia w nieszczęściu, że opuścił żywy to więzienie. Zadał pytanie: natomiast ilu ludzi nie wyszło, zakatowano ich i nie wiadomo gdzie są pochowane ich szczątki? Podkreślił, że spotkanie to jest również oddaniem hołdu właśnie tym ludziom, nie tylko jego ojcu Stanisławowi Mierzwie.

Na koniec tej merytorycznej i interesującej dyskusji głos z sali zabrał dr Roman Głowacki, wieloletni popularyzator działalności i myśli Stanisława Mierzwy. Jego świadectwo o oddaniu mecenasa służbie Polsce i wsi, wierności i wiary Mierzwy w wielkie ideały, zgodnie z dewizą: „Służyć Polsce, aby była wolna” były najlepszym uwieńczeniem spotkania.

Przemawia dr Roman Głowacki (fot. Katarzyna Adamów, IPN)

Organizatorzy są wdzięczni bliskim Stanisława Mierzwy, za ich udział w tym wydarzeniu. Wraz z panem Wojciechem Mierzwą na spotkanie specjalnie przybyli: żona Celina Mierzwa, syn Tomasz Mierzwa, wnuczka siostry Stanisława Mierzwy Teresa Warecka z koleżanką, wnuczki brata Stanisława Mierzwy Urszula Dąbrowska oraz Halina Brzozowska z Wiesławem Tonderą.

Choć wydarzenie to już za nami warto podkreślić, że obie wcześniej wspomniane ekspozycje można oglądać w Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL w Warszawie do 26 marca br.

Paweł Zielony

Warszawa, 16.03.2025.

Od redakcji
Paweł Zielony (ur. 1973 r. w Warszawie), archiwista, zatrudniony w Instytucie Pamięci Narodowej od 2001 r. Obecnie na stanowisku głównego specjalisty w Wydziale Badań i Edukacji Archiwalnej. Wcześniej, w 2006 r. kierownik Sekcji Gromadzenia. Brał udział w największej operacji archiwalnej ostatnich dekad, czyli przejmowaniu od licznych instytucji ponad 90 km akt do zasobu IPN. W latach 2007-2012 zastępca naczelnika w Wydziale Gromadzenia, Opracowywania i Obsługi Magazynów. Odpowiadał za: gromadzenie archiwaliów, opracowywanie zasobu, jego konserwację i digitalizację. Nadzorował przyjmowanie, przegląd i wyłączanie materiałów archiwalnych ze zbioru wyodrębnionego. Od 2012 do 2022 r. pracownik Sekcji Opracowywania Dokumentacji Audiowizualnej. Organizator Nocy Muzeów, lekcji archiwalnych, spotkań „Laboratorium archiwalne 1.0”, kurator i współautor wielu wystaw w tym m.in.: …a akta zniszczyć; Rozkaz nr 00485. Antypolska operacja NKWD na sowieckiej Ukrainie 1937–1938; Polonica emigracyjne – ze zbiorów instytucji członkowskich Stałej Konferencji Muzeów, Archiwów i Bibliotek Polskich na Zachodzie; „Błogosławieni Sprawiedliwi, albowiem…” Opowieść o Rodzinie Ulmów oraz Stanisław Mierzwa. Autor książek: Przywracanie, Upamiętnianie, Upowszechnianie. Działania IPN dotyczące operacji antypolskiej NKWD 1937–1938 (2020); (z T. Ackermann, R. Pawłowskim) Polskie ślady w Solurze i Zuchwilu/Polnische Spuren in Solothurn und Zuchwil (2022); (z I. Kozłowskim, M. Kwaśniakiem, B. Witowicz) Bez winy i bez przyszłości. Losy członków rodzin zdrajców ojczyzny represjonowanych na mocy rozkazu NKWD nr 00486 (2024). Autor artykułów popularnonaukowych do czasopism, m.in: Pamięć.pl, W Sieci Historii oraz umieszczanych na stronie przystanekhistoria.pl. (WM)